Şifreleme ve Kodlama konu anlatımı

Şifreleme ve kodlama soruları nedir?

Şifreleme soruları, bir sembol ile anlamı arasındaki eşlemeyi kurup kullanmayı ölçer; BİLSEM'e hazırlık materyallerinde sık görülen bir mantık sorusu tipidir. Soruda genellikle bir şifre tablosu verilir: her sembolün yanında ya da altında onun anlamı yazar.

Uygulamadaki soruların çoğu üç biçimde gelir: sembolleri sayıya çevirip hesaplamak, bir kelimeyi sembollerle yazmak ve gizli bir değeri ya da tekrar eden kuralı bulmak. Soru hep aynıdır: “Şifreye göre doğru cevap hangisidir?” Çocuk bu sırada şu becerileri kullanır:

• Eşleme: Her sembolü tablodaki anlamıyla eşleştirmek.
• Sıra takibi: Harfleri ve sembolleri soldan sağa, atlamadan çevirmek.
• Görsel dikkat: Renk, şekil ve yön farklarını görmek.
• İşlem: Sembollerin değerlerini toplamak, eksik değeri bulmak.
• Örüntü bulma: Tekrar eden parçayı görüp devamını bulmak.

BilsemNova uygulamasında 1, 2 ve 3. sınıf için ayrı ayrı 315'er, toplam 945 şifreleme ve kodlama sorusu var. Sorular kolay, orta ve zor olmak üzere üç seviyededir; 1. sınıfta 3, 2 ve 3. sınıfta 4 şık bulunur.

Beş temel kural

Bütün şifreleme soruları aynı beş kurala dayanır. Tablo değişir, semboller değişir; kurallar aynı kalır.

Sembolleri sayıya çevirmek

Bu sorularda tablo her sembole bir sayı verir: bazen bir şekle, bazen yalnızca bir renge. Soru, sembollerle yazılmış bir toplamanın sonucunu sorar.

Örnek 1

İki sembolün toplamı

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Tablo: beşgen = 2, daire = 8, baklava = 5.
2. İşlemde beşgen ve baklava var. Değerlerini yazın: beşgen yerine 2, baklava yerine 5.
3. 2 + 5 = 7.

A'daki 6, 2 + 5 toplamını tutmaz. B'deki 8 dairenin değeridir; oysa işlemde daire yok. Doğru cevap C.

Örnek 2

Renkler de şifre olabilir

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Tabloda dört renkli daire var: sarı = 10, mor = 3, pembe = 7, mavi = 4. Şekil hep aynı; sembolü renk belirliyor.
2. İşlem: mavi + pembe + sarı.
3. Değerleri yerine koyun: 4 + 7 + 10 = 21.

Mavi ile moru karıştırmamak gerekir: ikisi de daire ama değerleri farklı (4 ve 3). A'daki 19, C'deki 25 ve D'deki 23 toplamı tutmaz. Doğru cevap B.

Örnek 3

Aynı sembol iki kez

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Tablo: kare = 8, turuncu etiket = 7, üçgen = 9, kalp = 2.
2. İşlem: kalp + kare + kare. Kare iki kez geçiyor; değeri de iki kez toplanır.
3. 2 + 8 + 8 = 18.

B'deki 17, karelerden birinin yerine turuncu etiket konunca (2 + 8 + 7); D'deki 19, karelerden birinin yerine üçgen konunca (2 + 8 + 9); C'deki 20 ise iki karenin yerine iki üçgen konunca (2 + 9 + 9) bulunur. Doğru cevap A.

Kelimeyi sembollerle yazmak

Bu sorularda tablo her sembole bir harf verir. Çocuk, verilen kelimeyi harf harf sembole çevirir ve doğru sembol dizisini şıklarda bulur.

Örnek 4

İki harfli kelime

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Tablo: turuncu etiket = L, kalp = Ğ, daire = E, beşgen = S.
2. Kelime EL. İlk harf E: tabloda daire. İkinci harf L: turuncu etiket.
3. Doğru dizi soldan sağa: daire, turuncu etiket.

B'de aynı iki sembol ters sırada; bu LE olur. C'de daire yerine kalp var; bu ĞL olur. Doğru cevap A.

Örnek 5

Kelimede tekrar eden harf

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Tablo: baklava = P, beşgen = U, kalp = Ş, daire = K, turuncu etiket = L, yıldız = A.
2. Kelime KUŞU. Harf harf çevirin: K → daire, U → beşgen, Ş → kalp, U → beşgen.
3. U iki kez geçtiği için beşgen de iki kez yazılır: 2. ve 4. sırada.
4. Doğru dizi: daire, beşgen, kalp, beşgen.

A'da ilk iki sembol yer değiştirmiş; bu UKŞU olur. C'de ilk sembol baklava; baklava P harfidir, bu PUŞU olur. Doğru cevap B.

Gizli değeri ve tekrar eden kuralı bulmak

Bu sorularda cevap tabloda hazır değildir: ya bir sembolün değeri başka bir işlemden bulunur ya da bir sayı dizisinin kuralı keşfedilip uygulanır.

Örnek 6

Baklavanın değeri kaç?

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Birinci bilgi: beşgen = 6.
2. İkinci bilgi: beşgen + baklava = 14. Beşgenin yerine 6 koyun: 6 + baklava = 14.
3. 6'ya kaç eklenirse 14 olur? 8. Baklava = 8.

B'deki 10 ile 6 + 10 = 16, C'deki 9 ile 15, D'deki 7 ile 13 olur; hiçbiri 14 etmez. Doğru cevap A.

Örnek 7

Tekrar eden dört sayı

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Tablo: üçgen → 3, kare → 1, kalp → 9, daire → 6.
2. Dizi: 3, 1, 9, 6, 3, 1, ? Sayıların yerine sembolleri koyun: üçgen, kare, kalp, daire, üçgen, kare, ?
3. Tekrar eden parça 3, 1, 9, 6 (üçgen, kare, kalp, daire). İkinci turda 3 ve 1 geldi; sırada 9 var.

A'daki 6, bir sayı atlanınca; D'deki 3, parça erken baştan başlatılınca seçilir. B'deki 12 dizide hiç geçmiyor. Doğru cevap C.

5 adımda çözüm yöntemi

Her şifreleme sorusunda aynı sırayı izlemek hem hızı hem doğruluğu artırır:

1. Tabloyu oku. Semboller neyi anlatıyor: harf mi, sayı mı? Semboller şekille mi, renkle mi ayrılıyor?
2. Soruyu belirle. Kelime mi şifrelenecek, işlem mi yapılacak, gizli değer mi bulunacak, dizi mi devam edecek?
3. Tek tek çevir. Soldan sağa, sembol sembol; aynı sembol her yerde aynı anlama gelir.
4. Hesapla ya da kuralı uygula. Toplamayı sayılarla yap; bilinmeyeni yerine koyarak bul; tekrar eden parçayı devam ettir.
5. Şıkları ele ve kontrol et. Önce ilk sembole ya da sayıya bak, sonra gerisine; cevabını işleme geri koy.

Çeldirici tuzakları ve sık yapılan hatalar

Yanlış şıklar rastgele değildir; çoğu belirli bir hatayı yakalamak için hazırlanır. En sık karşılaşılanlar:

• Sırayı karıştırmak: Doğru sembolleri seçip yerlerini değiştirmek (EL yerine LE).
• Komşu sembolü okumak: Tabloda yan yana duran iki sembolün anlamlarını karıştırmak.
• Rengi gözden kaçırmak: Aynı şekildeki iki farklı renkli sembolü aynı sanmak.
• Ters çevrilmiş sembol: Yönü değişmiş sembolü doğru sanmak.
• Tekrarı unutmak: İki kez geçen harfi ya da sembolü bir kez yazmak ya da bir kez toplamak.
• Görünen sayıyı cevap sanmak: Tablodaki bir değeri ya da işlemdeki bir sayıyı çözmeden seçmek.
• Diziyi yanlış yerden başlatmak: Tekrar eden parçayı erken bitirip baştan saymak.

Evde nasıl çalışılır?

Şifreleme, çocukların en çok eğlendiği konulardandır; çünkü evde kendi gizli alfabenizi kurabilirsiniz.

• Gizli alfabe: Birlikte 5-6 harf için sembol seçin (yıldız = A, kalp = N …) ve tabloyu bir kartona yazın. Birbirinize sembollerle kısa kelimeler (ANNE, BABA, EV) yazıp çözün.
• Renk kodu: Renkli legolara ya da boncuklara sayı değeri verin (kırmızı = 2, mavi = 5). Çocuk bir sıra boncuğun toplamını bulsun.
• Gizli değer oyunu: “Mavi = 5, mavi + sarı = 9. Sarı kaç?” gibi soruları gerçek boncuklarla kurun; önce tahmin, sonra sayarak kontrol.
• Tekrar eden desen: Boncukları bir kurala göre dizin (kırmızı, mavi, sarı, kırmızı, mavi …); çocuk sıradakini bulsun, sonra kendisi bir desen kursun.
• Süre: Haftada birkaç kez 10-15 dakika yeterli. Kısa ve düzenli çalışma, uzun ve seyrek çalışmadan daha etkilidir.

Alıştırmalar

Aşağıdaki 8 soruyu çocuğunuzla birlikte çözün. Her sorunun altındaki düğmeyle cevabı ve kısa açıklamasını görebilirsiniz.

1. Alıştırma 1

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: A. Tabloda E baklava, V yıldız. EV kelimesi soldan sağa baklava, yıldız diye yazılır.

2. Alıştırma 2

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. Pembe daire 4, mor daire 3: 4 + 3 = 7.

3. Alıştırma 3

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. Kalp = 2. Kalp + yıldız = 7 olduğuna göre 2 + yıldız = 7, yani yıldız = 5.

4. Alıştırma 4

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: A. Dizide 9, 1, 2 parçası tekrar ediyor (baklava, kalp, yıldız). 9 ve 1'den sonra 2 gelir.

5. Alıştırma 5

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: D. Daire 7, üçgen 9. İşlemde iki daire ve bir üçgen var: 7 + 7 + 9 = 23.

6. Alıştırma 6

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: A. Tekrar eden parça 5, 1, 2, 9 (turuncu etiket, baklava, üçgen, kalp). İkinci turda 5 ve 1 geldi; sırada 2 var.

7. Alıştırma 7

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. Sarı daire 2, mor 9, mavi 10: 2 + 9 + 10 = 21. Tablodaki beş renk birbirine karıştırılmamalı.

8. Alıştırma 8

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. Beşgen = 8. Beşgen + yıldız = 17 olduğuna göre 8 + yıldız = 17, yani yıldız = 9.