Benzeşim (Analoji) konu anlatımı

Benzeşim soruları nedir?

Benzeşim (analoji), iki şey arasındaki bağı fark edip aynı bağı başka bir ikiliye taşımaktır. Zekâ testlerinde ve BİLSEM'e hazırlık materyallerinde sık görülen bir soru tipidir. Uygulamadaki sorular dört kutulu bir tabloyla gelir: üst satırda aralarında bir bağ olan iki resim, alt satırda bir resim ve bir soru işareti vardır.

Soru hep aynıdır: “Kurala göre soru işareti yerine ne gelmelidir?” Kural, üst satırdaki iki resim arasındaki bağdır. Çocuk bu bağı bulur ve alt satırda aynısını kurar. Bu sırada şu becerileri birlikte kullanır:

• Kavram bilgisi: Resimlerin ne olduğunu ve neye yaradığını bilmek (iribaş, kovan, stetoskop gibi).
• İlişki kurma: İki şey arasındaki bağı bulmak: yavrusu mu, parçası mı, yaşadığı yer mi?
• Soyutlama: Bağı resimlerden ayırıp başka bir ikiliye taşımak.
• Dikkat: Alt satırdaki resimle ilgili ama başka bir bağa dayanan şıkları elemek.

BilsemNova uygulamasında 1, 2 ve 3. sınıf için ayrı ayrı 315'er, toplam 945 benzeşim sorusu var. 1. sınıfta 3, 2 ve 3. sınıfta 4 şık bulunur. Sorular kolay, orta ve zor olmak üzere üç seviyededir; dönüşüm ve ürün-kaynak gibi yönü önemli ilişkiler zor seviyede yer alır.

Beş temel kural

Bütün benzeşim soruları aynı mantığa dayanır: üst satırdaki bağı bul, alt satırda aynısını kur. Aşağıdaki beş kural bu işi adım adım kolaylaştırır.

Canlılarla kurulan ilişkiler

Kolay seviyedeki soruların çoğu hayvanlarla ilgilidir. En sık görülen bağlar: yavrusu (kedi → yavru kedi), yaşadığı yer (ayı → mağara), vücut parçası (ördek → gaga) ve yiyeceği (sincap → meşe palamudu).

Örnek 1

Yavrusu: kedi ve tavuk

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Üst satırda bir kedi ve yün yumağıyla oynayan küçük bir kedi yavrusu var.
2. Bağı cümleyle söyleyelim: “Kedinin yavrusu yavru kedidir.”
3. Cümlede kedinin yerine alt satırdaki tavuğu koyalım: “Tavuğun yavrusu …” Tavuğun yavrusu civcivdir.

B'deki köpek yavrusu da bir yavru ama tavuğun değil, köpeğin yavrusu. C'deki pilotun tavukla bir bağı yok. Doğru cevap A.

Örnek 2

Yaşadığı yer: ayı ve deve

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Üst satırda bir ayı ve bir mağara var. Cümlemiz: “Ayı mağarada yaşar.”
2. Aynı cümleyi alt satırdaki deveye uygulayalım: “Deve … yaşar.”
3. Deve, kumlu ve sıcak çölde yaşar.

A'daki kovan da bir hayvan evi ama arının evi; deve kovanda yaşamaz. C'deki tavşan bir yer değil, bir hayvandır. Doğru cevap B.

Örnek 3

Vücut parçası: kuş ve köpek

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Üst satırda bir kuş ve kanadını açmış beyaz bir kuş var; ikinci resimde öne çıkan, kuşun büyük, renkli kanadı. Cümle: “Kanat, kuşun bir vücut parçasıdır.”
2. Cümleyi alt satırdaki köpeğe uygulayalım: “… köpeğin bir vücut parçasıdır.”
3. Şıklarda köpeğe ait tek vücut parçası patidir.

A'daki kuş tüyü de bir vücut parçası ama kuşa ait; üst satırdaki kanada benzediği için seçilebilir. B'deki tornavida ve D'deki itfaiye aracı vücut parçası değildir. Doğru cevap C.

Meslekler, eşyalar ve yerler

Bu gruptaki sorularda bir meslek, bir eşya ya da bir taşıt vardır. Bağ çoğu zaman şunlardan biridir: kullandığı araç (berber → makas), çalıştığı yer (aşçı → restoran), birlikte kullanıldığı şey (çekiç → çivi), ona takılan eşya (göz → gözlük) ya da gittiği yer (araba → yol).

Örnek 4

Kullandığı araç: terzi ve berber

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Üst satırda bir terzi ve ipliği takılmış bir dikiş iğnesi var. Cümle: “Terzi işini yaparken iğne kullanır.”
2. Cümleyi alt satırdaki berbere uygulayalım: “Berber işini yaparken … kullanır.”
3. Berber saç keser; kullandığı araç makastır.

A'daki stetoskop da bir iş aracı ama doktorun aracı. C'deki kapı ve D'deki kumbara bir meslek aracı değildir. Doğru cevap B.

Örnek 5

Çalıştığı yer: doktor ve aşçı

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Üst satırda bir doktor ve kırmızı artılı bir hastane var. Cümle: “Doktor hastanede çalışır.” Bağ, çalışılan yerdir.
2. Cümleyi alt satırdaki aşçıya uygulayalım: “Aşçı … çalışır.” Aradığımız şey bir yer.
3. Aşçının çalıştığı yer restorandır.

C'deki tava aşçıyla ilgilidir ama çalıştığı yer değil, kullandığı araçtır: başka bir bağ. A'daki okul öğretmenin çalıştığı yerdir. D'deki tren rayı trenin gittiği yoldur. Doğru cevap B.

Parça, ürün ve dönüşüm

Zor seviyedeki sorularda bağın yönü önemlidir. Bütün-parça (ev → kapı), ürün-kaynak (yün → koyun) ve dönüşüm (tırtıl → kelebek, ateş → kül) bağlarında hangi resmin önce geldiğine dikkat edin; cümle kurarken bu sırayı koruyun.

Örnek 6

Bütün ve parça: ev ve araba

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Üst satırda bir ev ve tahta bir kapı var. Cümle: “Kapı, evin bir parçasıdır.”
2. Cümleyi alt satırdaki arabaya uygulayalım: “… arabanın bir parçasıdır.”
3. Şıklarda arabanın parçası olan tek şey tekerlektir.

C'deki yol arabayla ilgilidir ama arabanın parçası değil, gittiği yerdir: başka bir bağ. B'deki dikenli dal bir bitkinin parçasıdır. D'deki ekmeğin arabayla bağı yok. Doğru cevap A.

Örnek 7

Ürün ve kaynak: yün ve süt

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Üst satırda bir yün yumağı ve bir koyun var. Cümle: “Yün koyundan elde edilir.” Önce ürün, sonra kaynağı geliyor.
2. Cümleyi alt satırdaki süte uygulayalım: “Süt … elde edilir.”
3. Sıra korunmalı: önce ürün (süt), sonra kaynağı. Süt inekten elde edilir.

B'deki peynir sütle ilgilidir ama yön terstir: peynir sütten elde edilir, süt peynirden değil. A'daki ipek böceği ipeğin kaynağıdır, sütün değil. C'deki evin sütle bağı yok. Doğru cevap D.

5 adımda çözüm yöntemi

Her benzeşim sorusunda aynı sırayı izlemek hem hızı hem doğruluğu artırır:

1. Resimlere ad ver. Üst satırdaki iki resmi ve alt satırdaki resmi yüksek sesle söyle: “yün, koyun, süt”.
2. Bağı cümleyle söyle. Üst satırdaki iki resmi aynı cümlede kullan: “Yün koyundan elde edilir.”
3. Cümleyi alt satıra taşı. İlk resmin yerine alt satırdaki resmi koy, ikinci resmin yerini boş bırak.
4. Şıkları boşlukta dene. Her şıkkı cümleye yerleştir; cümleyi doğru yapan tek şıkkı bul.
5. Son kontrolü yap. Yön aynı mı? Seçtiğin şık alt satırdaki resme mi ait, yoksa başka bir bağla mı ilgili?

Çeldirici tuzakları ve sık yapılan hatalar

Yanlış şıkların bir kısmı alt satırdaki resimle hiç ilgisizdir ve kolayca elenir; ama çoğu soruda en az bir şık, belirli bir düşünme hatasını yakalamak için konur. En sık karşılaşılanlar:

• Benzeyen ama başkasına ait şık: Terzi-iğne sorusunda berber için stetoskobu seçmek; stetoskop bir araçtır ama doktorun aracıdır.
• Başka bir bağ: Doktor-hastane sorusunda aşçı için tavayı seçmek; tava bir yer değil, araçtır.
• Ters yön: Yün-koyun sorusunda süt için peyniri seçmek; peynir sütten yapılır, süt peynirden değil.
• Görünüşe kapılmak: Tornavida sorusunda vidaya benzeyen çiviyi seçmek; çivi çekiçle çakılır.
• Yalnız çağrışım: Arıyla ilgili her şeyi (çiçek, bal, kovan) doğru sanmak; üst satırdaki bağ hangisini istiyorsa yalnız o doğrudur.
• Resmi yanlış tanımak: İribaşı, kuru üzümü ya da stetoskobu tanımadan tahmin etmek.

Evde nasıl çalışılır?

Benzeşim, günlük konuşmanın içinde kolayca çalışılabilen bir beceridir. Özel bir malzeme gerekmez; evdeki eşyalar ve birkaç resimli kart yeterlidir.

• “Kuş yuvada, arı nerede?” oyunu: Yemekte ya da yolda bir ikili söyleyin, çocuk aynı bağla ikinci ikiliyi tamamlasın. Sonra sıra ona geçsin ve size sorsun.
• Eşleştirme kartları: Dergilerden hayvan, yuva, meslek ve araç resimleri kesip kartlar yapın. Çocuk kartları ikişer eşleştirsin ve her ikilinin bağını bir cümleyle söylesin.
• Evdeki eşyalar: Eldiven, çorap, şapka, anahtar gibi gerçek eşyaları masaya koyun; “Bu nereye takılır, bu neyi açar?” diye sorun.
• Süre: Haftada birkaç kez 10 dakika yeterli. Kısa ve oyun gibi çalışmalar, uzun oturumlardan daha etkilidir.

Alıştırmalar

Aşağıdaki 8 soruyu çocuğunuzla birlikte çözün. Her sorunun altındaki düğmeyle cevabı ve kısa açıklamasını görebilirsiniz.

1. Alıştırma 1

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. Kurbağanın yavrusu iribaştır; kelebeğin yavrusu da tırtıldır. Köpek yavrusu bir yavru ama kelebeğin değil.

2. Alıştırma 2

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: C. Atkı boyuna takılır; ele takılan şey eldivendir. Gözlük de takılır ama göze.

3. Alıştırma 3

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: A. Maymun muzla, arı da çiçeklerin özüyle beslenir. Peynir de bir yiyecek ama arının yiyeceği değil.

4. Alıştırma 4

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: D. Anahtar kilitle, tornavida da vidayla birlikte kullanılır. Çivi vidaya benzer ama çekiçle çakılır.

5. Alıştırma 5

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: C. Tekne denizde gider, uçak gökyüzünde uçar. Nehir bir su yoludur, uçağın yolu değil; pilot da uçağın gittiği yer değil, onu kullanan kişidir.

6. Alıştırma 6

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: A. Tekerlek arabanın bir parçasıdır; şıklarda bisikletin parçası olan tek şey pedaldır.

7. Alıştırma 7

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: A. Ateş yanıp bitince geriye kül kalır; kardan adam eriyince geriye su kalır.

8. Alıştırma 8

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: D. Buğdaydan ekmek yapılır, arıdan da bal elde edilir. Kovan arıyla ilgilidir ama arının ürünü değil, yaşadığı yerdir.