Gölge Bulma konu anlatımı

Gölge bulma soruları nedir?

Gölge bulma, görsel algıyı ve ayrıntıya dikkati ölçen bir soru tipidir; zekâ testlerinde ve BİLSEM'e hazırlık materyallerinde sık karşılaşılır. Soruda bir, iki ya da üç nesnenin renkli resmi gösterilir. Şıklarda bu nesnelerin simsiyah gölgeleri vardır: renkler, desenler ve iç çizgiler kaybolmuş, yalnız dış çizgi kalmıştır.

Soru hep aynıdır: “Aşağıdakilerden hangisi bu nesnenin gölgesidir?” Yanlış şıklar da doğru gölgeye çok benzer; biri biraz devrilmiş, biri incelmiş, birinin küçük bir parçası değişmiştir. Çocuk doğru şıkkı ararken şu becerileri birlikte kullanır:

• Şekil algısı: Renkli resmin dış çizgisini (konturunu) görmek.
• Ayrıntıya dikkat: Kuyruk, anten, sap gibi küçük parçaları karşılaştırmak.
• Açı ve oran: Bir şeklin ne kadar eğik durduğunu, ne kadar ince ya da geniş olduğunu fark etmek.
• Sistemli karşılaştırma: Şıkları tek tek, hep aynı sırayla kontrol edip elemek.

BilsemNova uygulamasında 1, 2 ve 3. sınıf için ayrı ayrı 315'er, toplam 945 gölge bulma sorusu var. Kolay sorularda tek nesne, orta sorularda iki nesne, zor sorularda üç nesne bulunur. 1. sınıf sorularında 3, 2 ve 3. sınıf sorularında 4 şık vardır.

Altı temel kural

Doğru gölge, resimdeki nesnenin birebir aynı dış çizgisine sahiptir: aynı yöne bakar, aynı açıyla durur, aynı oranlardadır ve hiçbir parçası eksik ya da fazla değildir. Aşağıdaki altı kural bu eşleşmeyi adım adım kontrol etmeyi öğretir.

Tek nesnenin gölgesi

Kolay sorularda tek bir nesne vardır. Yanlış şıklarda aynı gölge ya bir yana devrilmiş, ya üst kısmı kaymış (yamulmuş), ya da incelip uzamış veya basıklaşmıştır. Doğru gölgeyi bulmak için nesnenin duruşunu ve oranlarını resimle karşılaştırın.

Örnek 1

Bisiklet: tekerleklere bak

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Resimde bisiklet dümdüz duruyor: iki tekerleği de yere basıyor ve ikisi de yuvarlak.
2. Ayırt edici parçalar tekerlekler, sele ve gidon. Her şıkta önce tekerleklere bakalım.
3. A'da ön tekerlek yerden kalkmış, bisiklet arkaya doğru devrilmiş. C'de tekerlekler yuvarlak değil, yana doğru yayvan birer oval olmuş: bisiklet basıklaşmış.
4. B'de iki tekerlek de yuvarlak ve yerde; sele ile gidon da resimdeki yerde.

A devrilmiş, C basıklaşmış. Doğru cevap B.

Örnek 2

Oturan köpek: dört şıkta üç tuzak

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Köpek dik oturuyor: başı yukarıda ve sağa bakıyor, kuyruğu solda, önünde küçük açık bir kitap var.
2. Önce oranlara bakalım: B'deki köpek daha ince ve daha uzun; resimdeki tombul köpek bu değil.
3. Sonra duruşa bakalım: C'de köpek sağa doğru devrilmiş, altındaki zemin de eğilmiş. D'de oturduğu yer aynı ama başı ve gövdesi sola kaymış: köpek yamulmuş, geriye yaslanmış gibi.
4. A'da hem oranlar hem duruş resimdekiyle aynı: kuyruk solda, baş yukarıda, zemin düz.

B incelmiş, C devrilmiş, D yamulmuş. Doğru cevap A.

Örnek 3

Yürüyen çocuk: devrik mi, yamuk mu?

1. A
2. B
3. C
4. D

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C
4. D

1. Çocuk sağa doğru yürüyor; gövdesi dik, iki ayağı da yere basıyor.
2. A'da çocuk bütünüyle öne devrilmiş: ayaklarının altındaki gölge çizgileri de eğilmiş.
3. C'de ayakları yerinde ama başı ve gövdesi öne, sağa kaymış: çocuk yamulmuş. D'de çocuk daha ince ve daha uzun.
4. B'de gövde dik; baş, kollar ve ayaklar resimdeki yerde.

A devrilmiş, C yamulmuş, D incelmiş. Doğru cevap B.

İki nesnenin gölgesi

Orta sorularda iki nesne yan yana durur. Gölgeler de aynı sırayla dizilir: soldaki nesnenin gölgesi solda, sağdakinin gölgesi sağdadır. Yanlış şıklarda ya iki gölge birlikte biraz dönmüş ya da yana doğru genişlemiştir; bazen de yalnız tek bir nesnenin küçük bir parçası değişmiştir.

Örnek 4

Testere ve kamp ateşi

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Soldaki testerenin gölgesi solda, kamp ateşininki sağda olmalı. Testere çapraz duruyor: sapı sağ üstte, ucu sol altta.
2. A'da iki gölge birlikte biraz dönmüş: testere resimdekinden daha yatık.
3. C'de iki gölge de yana doğru genişlemiş: testere daha uzun, kamp ateşi daha yayvan.
4. B'de testerenin eğimi, uzunluğu ve kamp ateşinin biçimi resimdekiyle aynı.

A dönmüş, C genişlemiş. Doğru cevap B.

Örnek 5

Istakoz ve ördek: ince parçalara bak

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Istakozun ayırt edici parçaları kıskaçları ve başındaki iki ince, kıvrık anteni. Ördek sola bakıyor.
2. B'de soldaki anten ince bir çizgi değil, kalın bir kıvrım olmuş; ördeğin gölgesi ise değişmemiş. Bu şıkta yalnız tek bir parça farklı.
3. C'de iki gölge de yana doğru genişlemiş: ıstakoz daha geniş, ördek daha tombul.
4. A'da antenler ince; ıstakoz da ördek de resimdeki boyda ve duruşta.

B'de bir parça kalınlaşmış, C genişlemiş. Doğru cevap A.

Üç nesnenin gölgesi

Zor sorularda üç nesne yan yana durur ve şıklardaki farklar daha incedir. Bu sorularda en iyi yöntem, nesneleri soldan sağa tek tek eşleştirmek ve her birinde ayırt edici parçayı kontrol etmektir.

Örnek 6

İğne, ayna ve kapı

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Üç nesne var: soldan sağa ipliği takılı bir iğne, oval bir ayna ve çiçekli bir kapı. Gölgeler de bu sırayla dizilmeli.
2. En ince parça iğne; önce ona bakalım. A'da iğnenin gölgesi kalınlaşmış, iplikle birleşip kancaya benzemiş. Ayna ile kapı aynı kaldığı için bu fark ancak iğneye bakınca görülür.
3. B'de iğne daha yatık ve daha kısa; üç gölge de biraz basıklaşmış, iğne ile ayna arasındaki boşluk da büyümüş.
4. C'de iğne ince ve resimdeki açıda, iplik ince bir çizgi; ayna ve kapı da resimdekiyle aynı.

A'da iğne kalınlaşmış, B'de iğne yatmış ve gölgeler basıklaşmış. Doğru cevap C.

Örnek 7

Mezura, çocuk ve mercan

1. A
2. B
3. C

Çözümü göster

1. A
2. B
3. C

1. Soldan sağa: sarılmış bir mezura, başını kaldırmış bir çocuk ve dallı bir mercan.
2. C'de mezura ve çocuk aynı ama mercanın en üstteki dalları eksik: mercan daha kısa görünüyor.
3. B'de üç gölge de biraz basıklaşmış: daha kısa ve daha geniş; en kolay mezurada görülür, mezura daha yayvan.
4. A'da üç gölgenin de biçimi ve boyu resimdekiyle aynı.

B basıklaşmış, C'de mercanın tepesi eksik. Doğru cevap A.

5 adımda çözüm yöntemi

Her gölge sorusunda aynı sırayı izlemek hem hızı hem doğruluğu artırır:

1. Resmi incele. Kaç nesne var? Her biri hangi yöne bakıyor, dik mi duruyor, eğik mi?
2. Ayırt edici parçayı seç. Kuyruk, anten, sap, tekerlek gibi en belirgin parçayı belirle.
3. Duruşu karşılaştır. Devrilmiş ya da üst kısmı kaymış (yamulmuş) gölgeleri ele.
4. Oranları karşılaştır. İncelip uzamış ya da basıklaşmış gölgeleri ele.
5. Kalan şıkta son kontrol yap. Parçalar eksiksiz mi, fazladan çıkıntı var mı? Birden çok nesne varsa her birini soldan sağa sırayla kontrol et.

Çeldirici tuzakları ve sık yapılan hatalar

Yanlış şıklar rastgele değildir; her biri belirli bir dikkatsizliği yakalamak için hazırlanır. En sık karşılaşılanlar:

• Devrik gölge: Nesne bütünüyle bir yana dönmüştür; altındaki zemin çizgisi de eğiktir.
• Yamuk gölge: Taban yerindedir ama üst kısım bir yana kaymıştır.
• İncelmiş ya da basıklaşmış gölge: Nesne daha ince ve uzun ya da daha geniş ve kısa çizilmiştir.
• Parça farkı: Bir parça kalınlaşmış, fazladan bir çıkıntı eklenmiş ya da bir parça eksilmiştir.
• Ayna görüntüsü: Gölge aynı şekildedir ama ters yöne bakar.
• İç ayrıntıya takılmak: Gölgede renk ve desen görünmez; karşılaştırma iç çizgilerle değil dış çizgiyle yapılır.
• Tek nesneye bakıp karar vermek: Çok nesneli sorularda bir gölge doğru görünse de yanındaki başka bir gölge değişmiş olabilir.

Evde nasıl çalışılır?

Gölge, evde en kolay denenebilen konulardandır. Gerçek gölgelerle oynamak, gölgenin yalnız dış çizgiden oluştuğunu çocuğa somut olarak gösterir.

• El feneri oyunu: Karanlık bir odada bir oyuncağı el feneriyle duvara yansıtın. Oyuncağı yatırın, çevirin; gölgenin nasıl değiştiğini birlikte konuşun.
• Kenar çizme: Bir makası, kupayı ya da oyuncağı kâğıda yatırıp kenarından kurşun kalemle çizin, içini karalayın. Sonra “Bu hangi nesnenin gölgesi?” diye sorun.
• Sahte gölge oyunu: Aynı nesnenin gölgesini bir kez doğru, bir kez de biraz yatık, bir kez de daha ince çizin. Çocuk hangisinin doğru olduğunu ve öbürlerinde neyin değiştiğini söylesin.
• Süre: Haftada birkaç kez 10-15 dakika yeterlidir. Kısa ve düzenli çalışma, uzun ve seyrek çalışmadan daha etkilidir.

Alıştırmalar

Aşağıdaki 8 soruyu çocuğunuzla birlikte çözün. Her sorunun altındaki düğmeyle cevabı ve kısa açıklamasını görebilirsiniz.

1. Alıştırma 1

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: D. A daha ince ve uzun; B'de devenin başı ve hörgücü sağa kaymış (yamulmuş); C'de deve sağa doğru devrilmiş, zemini de eğik. D'nin duruşu ve oranları resimdekiyle aynı.

2. Alıştırma 2

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: A. B daha ince ve uzun; C'de kartal sola doğru yatmış, zemini de eğik; D'de başı ve gövdesi sağa kaymış. A'nın duruşu ve oranları resimdekiyle aynı.

3. Alıştırma 3

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: C. A'da çita basıklaşmış: daha geniş ve daha alçak. B'de çita dönmüş, başı yukarı kalkmış. C'nin koşuşu ve oranları resimdekiyle aynı.

4. Alıştırma 4

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: D. Kıvrık kuyruklu hayvan dik oturuyor. A'da kuyruğun ve başın üst kısmı sağa kaymış; B'de hayvan sağa doğru devrilmiş, zemini eğik; C daha ince ve uzun. D resimdekiyle aynı.

5. Alıştırma 5

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. Solda fıstık, sağda tavuk. A'da iki gölge de yana doğru genişlemiş; C'de ikisi birlikte dönmüş: fıstık daha dik duruyor. B'de iki gölge de resimdeki gibi.

6. Alıştırma 6

   

   1. A
   2. B
   3. C
   4. D

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. A'da iki gölge de incelip uzamış; C'de ikisinin de üst kısmı sağa kaymış; D'de ikisi birlikte dönmüş, fırça daha yatık. B'de fırça ile dal resimdeki gibi.

7. Alıştırma 7

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: C. A'da iki gölge birlikte dönmüş: ördeğin gagası aşağı eğilmiş. B'de ikisi de yana doğru genişlemiş: ördeğin başı daha tombul. C'de kurdele ve ördek resimdeki gibi.

8. Alıştırma 8

   

   1. A
   2. B
   3. C

   Cevabı göster

   Doğru cevap: B. A'da iki gölge birlikte dönmüş: fiş ve pasta dilimi daha eğik. C'de ikisi de yana doğru genişlemiş: pasta dilimi daha uzun. B'de fiş ile pasta resimdeki gibi.